Suđenje Jugoslaviji

9 min. čitanja

TeÅ”ko je pravedno suditi o knjizi ā€œIstorija Jugoslavije u svjetlu kritikeā€ zbog niza činjenica: autori ā€œIstorije Jugoslavijeā€ iz 1972. godine (I. Božić, S. Ćirković, M. Ekmečić i V. Dedijer), koja je izazvala burnu polemiku u jugoslavenskom historiografskom krugu, nisu viÅ”e među živima, značajan broj autora kritičkih osvrta i učesnika u polemici također nisu viÅ”e živi, ključna promiÅ”ljanja priređivača knjige Božidara JakÅ”ića, ponuđena u predgovoru knjizi, napisana su davne 1989.

Poslije 1970-ih objavljene su brojne knjige i studije koje se tematski i hronoloÅ”ki podudaraju sa ā€œIstorijom Jugoslavijeā€ iz 1972, dodatno su istraživana i interpretirana neka od ključnih pitanja historije jugoslavenskih naroda i zemalja. Također, Jugoslavija kao politički entitet viÅ”e ne postoji, nema viÅ”e ni jugoslavenske nacije, a i jugoslavenska ideja je ā€œodumrlaā€. Ni pozicija nas koji vrednujemo ovu knjigu, iako oboružani novim faktografskim znanjima o temi i drugačijim viđenjima teme, nije idealna zbog činjenice da smo zarobljeni u naÅ” vlastiti politički i druÅ”tveni kontekst, opterećeni ratovima i okrutnim nasiljem koji su pratili nestanak zajedničke jugoslavenske države.

Šta možemo naučiti

Zbog svega navedenog opravdano je postaviti pitanje da li ova knjiga ima mjesto izvan oblasti historije historiografije? Å ta iz nje možemo naučiti – kao pojedinci i kao zajednice? Može li nam biti upozorenje za budućnost – da li se historija ponavlja i da li se sličan kraj jugoslavenskom može desiti sadaÅ”njim državnim idejama i entitetima koji su naslijedili Jugoslaviju. Opravdanost objavljivanja ove knjige jednim dijelom nalazimo i u zavrÅ”nom stavu polemike o ā€œIstoriji Jugoslavijeā€ ugledne historičarke iz Zagreba Mirjane Gross da se ā€œRelativno trajne pojave u naÅ”oj zbilji moraju problematizirati u historijskoj znanosti ako ona želi imati funkciju u (jugoslavenskom) druÅ”tvuā€, jer slično tadaÅ”njem jugoslavenskom, savremena postjugoslavenska druÅ”tva opterećena su brojnim gorućim pitanjima proÅ”losti i sadaÅ”njosti. Zato će oni koje interesira zajednička jugoslavenska historija, njeno razumijevanje i njen utjecaj na savremena postjugoslavenska druÅ”tva ovu knjigu prepoznati kao poželjan tekst za čitanje.

Sućeska i Imamović suprotstavljaju se nametanju ā€œturske kriviceā€ svim bosanskomuslimanskim slojevima, prepoznajući opasnost takvog diskursa za položaj i razvitak Muslimana u socijalističkoj Jugoslaviji

I kratak osvrt na sadržaj pokazat će vrijednost i zanimljivost knjige. U njoj pratimo svojevrsno ā€œhistorijsko suđenjeā€ Jugoslaviji, inkluzivnim i ekskluzivnim južnoslavenskim nacionalnim ideologijama, historijskim krivicama i zaslugama pojedinih jugoslavenskih naroda. Na tom ā€œsuđenjuā€ se na zlatarskoj vagi mjerio demokratski progresivni duh jednog naroda ili anahronost drugih narodnih zajednica zarobljenih feudalnim kontinuitetom. Žongliralo se sa historijskim nacijama na jednoj i sintetičkim nacijama na drugoj strani. I, mada nigdje nije izrijekom spomenuto, historičari – akteri kritika i polemike – skoro navijački su držali strane unitarizmu ili federalizmu obje Jugoslavije na toj prelomnici zajedničke jugoslavenske historije, kada su republike povratile svoju državnost u procesu decentralizacije Jugoslavije. U kritikama i polemici niko se nije drznuo do istupi s tezom da Jugoslavija nije težnja svih jugoslavenskih naroda, već su se najviÅ”e otvarala pitanja prikaza tih naroda i njihove uloge u antiimperijalnim težnjama za nacionalnom slobodom i ujedinjenjem. Odnos prema tim pitanjima za mene je posebno bilo zanimljivo pratiti kod nekolicine autora: pomenute Mirjane Gross, bh. pravnih historičara Avde Sućeske i Mustafe Imamovića – a od autora, kod tada uglednog bh. srpskog historičara Milorada Ekmečića.

Analiza polemičkih tekstova je u velikoj mjeri pokazala zaÅ”to nije zavrÅ”en svejugoslavenski projekat pisanja cjelokupne historije naroda Jugoslavije (pokrenut 1949). Cilj je ostvaren samo polovično, napisana je dvotomna historija jugoslavenskih naroda do kraja 18. stoljeća. Često se u vezi s tim u jugoslavenskoj historiografiji i druÅ”tvu postavljalo pitanje zaÅ”to projekat nije doveden do kraja? Pridružujem se miÅ”ljenjima da se u periodu srednjovjekovnih južnoslavenskih feudalnih država i vremenu smanjenog političkog subjektiviteta južnoslavenskog stanovniÅ”tva ranog novog vijeka, kada su se Južni Slaveni nalazili pod ā€œtuđinskom vlaŔćuā€, mogao naći zajednički pristup i saglasnost oko promoviranja koncepata antiimperijalizma i socijalne pravde. Za razliku od prethodnog razdoblja u 19. stoljeću domaće političke i intelektualne elite postaju aktivni učesnici kreiranja političkih ideja i stvaranja planova o državi i njenom karakteru. I upravo tu, kako pokazuju i kritike i odgovori na kritike u ovoj knjizi, dolazi do neslaganja u tumačenju i ocjenama uloge pojedinih nacionalnih ideja među Južnim Slavenima u jugoslavenstvu i prema njemu – posebno onima koje su iznjedrili srpsko i hrvatsko druÅ”tvo. Vagale su se istinske zasluge pojedinih naroda u nastanku i razvoju jugoslavenstva i stvaranju zajedničke države.

Pojednostavljeno kazano, M. Ekmečić posebnu zaslugu u procesu dosezanja zajedničkog cilja – Jugoslavije – pripisuje homogenizirajućoj srpskoj političkoj ideji, neotuđenoj srpskoj narodnoj kulturi i političkoj akciji. NajoÅ”trija kritika na Prosvetinu ā€œIstoriju Jugoslavijeā€, posebno ona M. Gross, spočitavala je Ekmečiću nekomparativan pristup nacionalnim ideologijama te favoriziranje srpske strane u ocjenama karaktera i pozitivnih dosega nacionalnih ideologija, pogotovo onih inkluzivnih. Ekmečić se u polemici branio napadom na kritičare – kritikujući njihova uska regionalna shvatanja, nedovoljnu ispečenost zanata historičara, nemogućnost shvatanja idejnih pristupa tumačenju proÅ”losti i potpadanje pod utjecaj nacionalističkih okruženja.

Predmet kritike bosanskohercegovačkih učesnika polemike Avde Sućeske i Mustafe Imamovića bili su dijelovi ā€œIstorije Jugoslavijeā€ čiji su autori bili V. Dedijer i M. Ekmečić. Sućeska i Imamović suprotstavljaju se nametanju ā€œturske kriviceā€ svim bosanskomuslimanskim slojevima, prepoznajući opasnost takvog diskursa za položaj i razvitak Muslimana u socijalističkoj Jugoslaviji. Oni su ukazivali na nepravde osmanske vlasti i njenih predstavnika i prema tom narodu, te na bosanskomuslimansko nezadovoljstvo i otpore u tom smislu. Sućeska kritikuje Ekmečića i Dedijera ā€œda nisu uspjeli da do kraja izbjegnu opterećenost u gledanju na Osmansko carstvo i njegov uticaj na modifikovanje civilizacijske strukture Balkanskog poluostrva pod uglom hriŔćansko-muslimanske isključivostiā€. Kritikovani su Dedijer i Ekmečić da su u knjizi zanemarili nacionalni preporod kod Muslimana te da su i za njih, ā€œiako to nisu izričito rekliā€, jedni jugoslavenski narodi ā€œistorijskiā€, a drugi ā€œneistorijskiā€, očito podvlačeći da je muslimanski narod svrstan u ovu drugu grupu.

Vrednovanje ideja

Ekmečić je u odgovoru na ove ā€œoptužbeā€ ostao pri svome favoriziranju progresivne snage srpskog seljačkog demokratskog druÅ”tva ističući da aristokratija nigdje ne vodi narodni preporod (u ovaj koncept se uklapalo muslimansko i hrvatsko plemstvo) i da su samo neki njeni dijelovi bez klasnog identifikovanja uključeni u njega. Prihvatao je postojanje narodne svijesti kod naroda izvan trougla Srbi-Hrvati-Slovenci, nije tvrdio da ti narodi nisu znali Å”ta su, već je istakao da je njegov kriterij bio postojanje nacionalnih pokreta u vremenu nacionalnih preporoda do sredine 19. stoljeća. Radi boljeg razumijevanja grupiranja jugoslavenskih historičara vrijedi konstatirati da srpski učesnici u polemici nisu problematizirali koncept knjige, problem historijskih nacija niti zastupljenost pojedinih naroda u stvaranju poželjne jugoslavenske države, već se fokusiraju viÅ”e na historiografska metodoloÅ”ka pitanja, materijalne pogreÅ”ke ili održivost selekcije podataka koje su ponudili autori ā€œIstorije Jugoslavijeā€.

Zaključak: I u knjizi ā€œIstorija Jugoslavijeā€ i u kritikama na nju izostalo je vrednovanje ideja, država i državnih sistema kroz prizmu nepartikuliranog humanizma, prema osobi, pojedincu bez obzira na njegovu nacionalnu ili neku drugu kolektivnu pripadnost. Čovjek nije potpuno vidljiv, dominira kolektiv i njegov interes, slično, nažalost, i danaÅ”njem stanju u druÅ”tvima na južnoslavenskom prostoru.

Podijeli ovaj članak